Od wiedzy do nadziei. Czternaście krakowskich spotkań poświęconych dyskrazjom plazmocytowym

W medycynie są dziedziny, w których postęp dokonuje się stopniowo, oraz takie, w których w ciągu kilkunastu lat zmienia się niemal cały sposób myślenia o chorobie. Współczesna hematologia, a szczególnie diagnostyka i leczenie szpiczaka plazmocytowego oraz innych dyskrazji plazmocytowych, należy niewątpliwie do tej drugiej grupy. Zmieniły się możliwości diagnostyczne, rozumienie biologii choroby, kryteria oceny ryzyka, a przede wszystkim arsenał terapeutyczny. Immunoterapia, przeciwciała bispecyficzne czy modyfikowane genetycznie limfocyty T sprawiają, że rozwiązania, które jeszcze stosunkowo niedawno należały przede wszystkim do świata badań klinicznych, dziś wyznaczają nowe standardy leczenia. Potrzebie rozmowy o tych zmianach – prowadzonej ponad granicami państw, ośrodków i specjalności – od czternastu edycji służy organizowana w Krakowie Międzynarodowa Konferencja „Complex Treatment of Plasma Cell Dyscrasias”. Jej XIV edycja odbyła się 5 września 2026 roku w historycznej przestrzeni Uniwersytetu Jagiellońskiego – Collegium Medicum, w Sali Nowodworskiego przy ul. św. Anny 12. Uroczystego otwarcia konferencji dokonaliśmy wspólnie z prof. dr. hab. Maciejem Małeckim, Prorektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego ds. Collegium Medicum. Obecność władz Uniwersytetu miała znaczenie nie tylko ceremonialne. Podkreślała, że dyskusja dotycząca najnowocześniejszych metod leczenia chorób nowotworowych pozostaje integralną częścią misji uniwersytetu medycznego – miejsca, w którym badania naukowe, edukacja i działalność kliniczna powinny wzajemnie się uzupełniać. Tegoroczne spotkanie zgromadziło wyjątkowo liczne grono uczestników. Wypełniona Sala Nowodworskiego, obecność hematologów i przedstawicieli innych specjalności z wielu polskich ośrodków, a także młodych lekarzy i osób zainteresowanych rozwojem terapii dyskrazji plazmocytowych, były najlepszym potwierdzeniem, że mimo niemal nieograniczonego dostępu do publikacji, webinariów i kongresów internetowych bezpośrednie spotkanie uczonych i klinicystów nadal ma szczególną wartość.

Minuta ciszy dla Profesora Roberta A. Kyle’a

Tegoroczna konferencja rozpoczęła się jednak od chwili szczególnej. Minutą ciszy uczciliśmy pamięć prof. Roberta A. Kyle’a z Mayo Clinic, jednego z najwybitniejszych badaczy w historii dyskrazji plazmocytowych, który odszedł tuż przed naszym spotkaniem, w wieku 98 lat. International Myeloma Foundation poinformowała o jego śmierci 4 września 2026 roku – w przeddzień głównej części krakowskiej konferencji. Dla międzynarodowego środowiska zajmującego się szpiczakiem była to strata człowieka, który w ogromnej mierze współtworzył współczesne rozumienie dyskrazji plazmocytowych. Profesor Kyle był przez dziesięciolecia związany z Mayo Clinic, pełnił liczne funkcje w międzynarodowych organizacjach naukowych, był pierwszym prezydentem International Myeloma Society oraz autorem ponad tysiąca publikacji naukowych. Jego nazwisko pozostaje nierozerwalnie związane z rozwojem wiedzy o gammapatiach monoklonalnych, szpiczaku i amyloidozie. Dla nas jego odejście miało również wymiar osobisty. Prof. Kyle od wielu lat pozostawał blisko związany z działalnością Fundacji Centrum Leczenia Szpiczaka i krakowskim środowiskiem hematologicznym. Był członkiem Rady Naukowo-Programowej Fundacji, a już w 2010 roku gościł w Krakowie, gdzie wygłosił wykład dotyczący dyskrazji plazmocytowych. Przez lata regularnie przesyłał również listy i słowa skierowane do organizatorów oraz uczestników kolejnych konferencji.

Tak było także tym razem. Na oficjalnej stronie XIV konferencji znajduje się jego list poświęcony tegorocznemu spotkaniu. Profesor Kyle szczegółowo przedstawiał w nim program, wymieniał wykładowców i tematy kolejnych sesji, przypominając o znaczeniu krakowskiej konferencji dla aktualizacji wiedzy o szpiczaku. List kończy podpis: Robert A. Kyle, MD, MACP, Professor of Medicine, Emeritus, Mayo Clinic. Świadomość, że były to jedne z ostatnich słów Profesora skierowanych do naszej społeczności, nadała tegorocznej konferencji szczególny charakter. Robert Kyle należał do tych uczonych, których znaczenia nie sposób mierzyć wyłącznie liczbą publikacji, cytowań czy pełnionych funkcji. Był nauczycielem kolejnych pokoleń hematologów i jednym z ludzi, którzy stworzyli intelektualne podstawy współczesnej wiedzy o dyskrazjach plazmocytowych. Pozostawił także ważną lekcję dotyczącą samego sposobu uprawiania nauki: przekonanie, że wiedza rozwija się poprzez współpracę, dyskusję i jej przekazywanie następnym pokoleniom. Ta idea jest również istotą krakowskich konferencji.

Od historii leczenia do terapii komórkowych

Program XIV edycji został pomyślany tak, aby spojrzeć na dyskrazje plazmocytowe z wielu perspektyw – od historii leczenia po technologie, które jeszcze kilka lat temu wydawały się należeć do medycyny przyszłości. Symbolicznie pierwszym wykładem była prezentacja prof. Gösty Gahrtona z Karolinska Institut, poświęcona historii leczenia szpiczaka. Pozwalała uświadomić sobie, jak długa droga prowadziła od pierwszych terapii o ograniczonej skuteczności do dzisiejszej medycyny precyzyjnej i immunoterapii. Bez znajomości tej historii trudno w pełni docenić skalę przemiany, której jesteśmy świadkami. Jednym z najważniejszych tematów konferencji była terapia CAR-T. Prof. Hermann Einsele z University Hospital of Würzburg, jeden z czołowych europejskich ekspertów w dziedzinie terapii komórkowych i immunoterapii, mówił o jej obecnym zastosowaniu oraz dalszych perspektywach w szpiczaku plazmocytowym. CAR-T oznacza zmianę filozofii leczenia: wykorzystuje własne limfocyty T pacjenta, poddane modyfikacji pozwalającej im rozpoznawać i niszczyć komórki nowotworowe. Temat nowoczesnej immunoterapii rozwijały kolejne wystąpienia. Prof. David H. Vesole mówił o przeciwciałach angażujących limfocyty T, a prof. Joshua Richter z Icahn School of Medicine at Mount Sinai przedstawił praktyczne aspekty immunoterapii w szpiczaku. Prof. Rahul Banerjee skoncentrował się na definiowaniu i leczeniu choroby wysokiego ryzyka, natomiast prof. Larysa Sanchez – na jednej z najtrudniejszych klinicznie grup, czyli pacjentach kruchych, u których skuteczność leczenia musi być szczególnie starannie równoważona z bezpieczeństwem i jakością życia. Współczesna hematologia pokazuje bowiem coraz wyraźniej, że pytanie: „jaki lek zastosować?” nie jest już wystarczające. Równie istotne stają się pytania: u którego chorego, w którym momencie, w jakiej sekwencji i z uwzględnieniem jakich indywidualnych cech pacjenta? Prof. Morie A. Gertz z Mayo Clinic przedstawił ważny i dyskusyjny problem szpiczaka tlącego się wysokiego ryzyka oraz granicy pomiędzy obserwacją a rozpoczęciem leczenia. Prof. Attaya Suvannasankha z Indiana University omówiła najnowsze osiągnięcia w terapii amyloidozy AL, a prof. Manni Mohyuddin z University of Utah zwrócił uwagę na wymiar, którego w epoce coraz bardziej zaawansowanych technologii nie wolno tracić z pola widzenia – jakość życia chorego. Sam poświęciłem swoje wystąpienie postępom w leczeniu wspomagającym chorych na szpiczaka w 2026 roku. Jestem przekonany, że we współczesnej hematologii leczenie wspomagające nie może być traktowane jako dodatek do terapii przeciwnowotworowej. Zapobieganie infekcjom, ochrona układu kostnego, leczenie bólu, właściwa opieka nefrologiczna, rehabilitacja, żywienie czy wsparcie psychologiczne niejednokrotnie decydują o tym, czy pacjent będzie mógł w pełni skorzystać z możliwości, jakie daje nowoczesna terapia.

Czternaście edycji – jedna konsekwentna idea

XIV edycja skłaniała również do spojrzenia wstecz. Pierwsza Międzynarodowa Konferencja „Kompleksowa terapia dyskrazji plazmocytowych” odbyła się 9 września 2012 roku w Hotelu Starym w Krakowie. Wzięło w niej udział około 40 osób. Konferencję prowadził prof. Aleksander B. Skotnicki, ówczesny kierownik Kliniki Hematologii UJ CM, a jednym z głównych gości był prof. Morie A. Gertz z Mayo Clinic. Celem pierwszego spotkania była aktualizacja wiedzy dotyczącej nowoczesnej diagnostyki i terapii dyskrazji plazmocytowych oraz dążenie do optymalizacji leczenia polskich chorych zgodnie ze światowymi standardami. Po czternastu latach prof. Gertz ponownie wystąpił w Krakowie. Trudno o lepszą klamrę spinającą historię naszych konferencji. Pokazuje ona, że wartością tego cyklu nie są jedynie pojedyncze wykłady, lecz również trwałość naukowych relacji. Historia konferencji jest zarazem częścią historii krakowskiej hematologii. Od pierwszych spotkań szczególną rolę odgrywał prof. Aleksander B. Skotnicki, przez wiele lat kierujący Katedrą i Kliniką Hematologii UJ CM, nauczyciel kilku pokoleń lekarzy i jedna z osób, które ukształtowały współczesną pozycję krakowskiej hematologii. To on prowadził pierwszą konferencję w 2012 roku, otwierał drugą edycję, a podczas kolejnych spotkań wielokrotnie kierował dyskusjami naukowymi. W tegorocznej XIV edycji ponownie był obecny, przewodnicząc pierwszej sesji konferencji. Tę akademicką ciągłość reprezentuje dziś prof. Tomasz Sacha, kierownik Katedry i Kliniki Hematologii UJ CM, również od lat związany z naszymi spotkaniami. Podczas tegorocznej konferencji przewodniczył drugiej sesji naukowej. Obecność kolejnych kierowników krakowskiej Kliniki Hematologii ma znaczenie większe niż organizacyjne. Pokazuje, że konferencja nie jest wydarzeniem funkcjonującym obok Uniwersytetu, lecz wyrasta z żywego środowiska akademickiego – z jego tradycji, relacji mistrz–uczeń, badań naukowych, dydaktyki i codziennej praktyki klinicznej. Kolejne edycje stopniowo rozszerzały zakres tematyczny i międzynarodowy charakter spotkań. Podczas II konferencji w 2013 roku gościliśmy ekspertów z czołowych ośrodków amerykańskich i europejskich zajmujących się nowo rozpoznanym i nawrotowym szpiczakiem, amyloidozą oraz makroglobulinemią Waldenströma. W czasie VI edycji w 2017 roku konferencję otworzył prof. Maciej Małecki, wówczas Dziekan Wydziału Lekarskiego UJ. Spotkanie zgromadziło około stu uczestników z wielu polskich ośrodków hematologicznych. Już wtedy bardzo mocno akcentowaliśmy potrzebę wielospecjalistycznego spojrzenia na chorego i współpracy hematologów z przedstawicielami innych dziedzin medycyny. VIII konferencja w 2019 roku odbyła się już w murach Collegium Medicum przy ul. św. Anny 12 i zgromadziła ponad stu uczestników. Rok 2021 przyniósł doświadczenie szczególne – IX edycję przeprowadziliśmy w formule hybrydowej, w warunkach trwającej pandemii COVID-19. Mimo ograniczeń udało się połączyć ekspertów z USA i Europy z polskim środowiskiem hematologicznym. W programie znalazły się już wówczas terapia CAR-T i nowe strategie immunoterapii – zagadnienia, które kilka lat później stały się jednym z głównych nurtów rozwoju leczenia szpiczaka. Szczególne miejsce w historii spotkań zajmuje XII edycja w 2024 roku, podczas której wykład wygłosił prof. Aaron Ciechanover, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie chemii. Jego odkrycia dotyczące systemu ubikwityna–proteasom mają bezpośredni związek z mechanizmem działania inhibitorów proteasomu – leków, które zasadniczo zmieniły leczenie szpiczaka plazmocytowego. W tej samej konferencji dyskutowano już o CAR-T, przeciwciałach przekierowujących limfocyty T, amyloidozie AL, minimalnej chorobie resztkowej oraz leczeniu szpiczaka wysokiego ryzyka. Historia tych czternastu spotkań jest więc w pewnym sensie historią przemiany samej hematologii. To, co podczas pierwszych konferencji pojawiało się jako możliwość przyszłości, w kolejnych latach stawało się przedmiotem badań klinicznych, następnie elementem zaleceń, a w końcu codziennej praktyki.

Od możliwości naukowej do dostępności leczenia

Postęp naukowy jest jednak pełny dopiero wtedy, gdy może zostać przełożony na rzeczywiste leczenie chorego. Dlatego jednym z ważnych kontekstów tegorocznej konferencji była sytuacja polskich pacjentów oczekujących na dostęp do terapii CAR-T w szpiczaku plazmocytowym. W Polsce terapie CAR-T są już wykorzystywane i finansowane publicznie w innych wskazaniach hematoonkologicznych, jednak chorzy na szpiczaka nadal nie mają refundowanego dostępu do zarejestrowanych dla tej choroby terapii komórkowych. W sierpniu 2026 roku zakończyło się bez objęcia refundacją postępowanie dotyczące terapii cilta-cel, a problem dostępu do CAR-T w szpiczaku stał się przedmiotem wystąpień środowiska klinicznego, pacjenckiego i parlamentarnego. Dzień po naszej konferencji Polska Agencja Prasowa opublikowała materiał poświęcony potrzebie znalezienia racjonalnego modelu finansowania terapii CAR-T dla polskich chorych na szpiczaka. To dyskusja trudna, ponieważ musi uwzględniać zarówno przełomową skuteczność nowych technologii, jak i odpowiedzialność za publiczne środki przeznaczane na ochronę zdrowia. Nie powinna jednak znikać z debaty akademickiej. Coraz częściej stajemy bowiem wobec sytuacji, w której medycyna potrafi zaoferować więcej, niż system ochrony zdrowia jest w stanie natychmiast udostępnić. Zadaniem środowiska akademickiego jest nie tylko rozwijanie nowych metod terapii, ale również rzetelne przedstawianie ich wartości klinicznej i uczestniczenie w odpowiedzialnej dyskusji nad tym, jak osiągnięcia nauki przekładać na rzeczywistą możliwość leczenia.

Uniwersytet i Kraków jako przestrzeń spotkania

Od początku staraliśmy się również, aby krakowska konferencja nie była wydarzeniem oderwanym od miejsca, w którym się odbywa. Kraków i Uniwersytet Jagielloński tworzą dla takich spotkań przestrzeń szczególną. Nasi goście przez lata poznawali Wawel, Collegium Maius, krakowskie muzea, zabytki i miejsca związane z historią miasta. Także tegorocznemu programowi naukowemu towarzyszyły spotkania w historycznej przestrzeni Krakowa i Uniwersytetu. Nie jest to jedynie element towarzyski. Nauka rozwija się poprzez relacje, wzajemne zaufanie i możliwość bezpośredniej wymiany myśli. Niejedna współpraca międzynarodowa, wspólna publikacja czy projekt badawczy zaczynają się od rozmowy prowadzonej już po zakończeniu oficjalnej sesji. Szczególna rola Uniwersytetu Jagiellońskiego jest tutaj naturalna. Kraków od stuleci pozostaje miejscem spotkania ludzi reprezentujących różne szkoły myślenia, a Collegium Medicum łączy dziedzictwo jednej z najstarszych europejskich uczelni z nowoczesną medycyną akademicką. Rangę XIV konferencji podkreślały również honorowe patronaty Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego prof. Piotra Jedynaka, Prezydenta Miasta Krakowa, Prezesa Polskiej Akademii Umiejętności prof. Jana Ostrowskiego oraz kardynała Stanisława Dziwisza. Organizatorami wydarzenia były Ośrodek Leczenia Dyskrazji Plazmocytowych Katedry Hematologii UJ CM oraz Fundacja Centrum Leczenia Szpiczaka w Krakowie. Fundacja działa w Krakowie od 2008 roku, a jej aktywność od początku opiera się na przekonaniu, że wokół pacjenta należy łączyć różne środowiska: lekarzy, naukowców, chorych i ich rodziny. Coroczne konferencje stały się jednym z najbardziej trwałych elementów tej działalności, obok edukacji, rehabilitacji, grup wsparcia i przedsięwzięć służących poprawie jakości życia pacjentów.

Najważniejszy pozostaje człowiek

Po czternastu edycjach można zapytać, co właściwie stanowi największą wartość tego cyklu.

Czy jest nią możliwość wysłuchania w Krakowie uczonych z Mayo Clinic, Karolinska Institut, Mount Sinai, Würzburga, Stanfordu, Harvardu i wielu innych światowych ośrodków? Czy możliwość skonfrontowania polskich doświadczeń klinicznych z praktyką międzynarodową? Czy wreszcie fakt, że przez kilkanaście lat udało się utrzymać formułę spotkania, do którego każdego roku wracają zarówno wykładowcy, jak i uczestnicy? Wszystko to ma znaczenie. Ostateczny sens takich konferencji jest jednak prostszy. W centrum pozostaje pacjent. Za każdym wykresem przeżycia, każdą krzywą odpowiedzi na leczenie, każdym wynikiem badania klinicznego i każdym nowym mechanizmem działania leku znajduje się konkretny człowiek. Dla niego postęp medycyny nie jest abstrakcyjnym pojęciem. Oznacza dodatkowy czas, możliwość pozostania z rodziną, powrotu do pracy i aktywności, możliwość realizowania planów, a często przede wszystkim odzyskanie poczucia przyszłości. Dlatego największą wartością XIV Międzynarodowej Konferencji „Complex Treatment of Plasma Cell Dyscrasias in 2026” nie była wyłącznie prezentacja tego, co współczesna hematologia już osiągnęła. Była nią również rozmowa o tym, jak najrozsądniej i najskuteczniej wykorzystać tę wiedzę dla chorego. Kiedy w 2012 roku rozpoczynaliśmy pierwsze spotkanie w gronie około czterdziestu uczestników, trudno było przewidzieć, jak daleko w ciągu kilkunastu lat przesunie się granica możliwości terapeutycznych. Dzisiaj dyskutujemy o leczeniu komórkowym, przeciwciałach bispecyficznych, coraz dokładniejszej ocenie biologicznego ryzyka i terapii dostosowywanej nie tylko do choroby, lecz także do konkretnego pacjenta. Zmieniła się hematologia. Zmieniły się nasze możliwości. Nie zmieniła się natomiast potrzeba spotkania ludzi, którzy chcą dzielić się wiedzą i wspólnie poszukiwać lepszych rozwiązań. Tegoroczna minuta ciszy dla prof. Roberta A. Kyle’a przypomniała nam jeszcze coś ważnego: nauka jest także ciągłością pokoleń. Wiedza przekazana przez jednego uczonego staje się punktem wyjścia dla następnego. Szkoły kliniczne trwają dzięki ludziom, którzy potrafią nie tylko tworzyć, ale również uczyć i inspirować innych. W Krakowie tę ciągłość widzimy w historii środowiska hematologicznego – od wieloletniej pracy prof. Aleksandra Skotnickiego, poprzez obecne kierownictwo prof. Tomasza Sachy, po kolejne pokolenia lekarzy i badaczy. Być może właśnie to pozostaje jednym z najważniejszych dziedzictw ludzi takich jak Robert Kyle: przekonanie, że wiedza rozwija się wtedy, gdy jest przekazywana dalej. Czternaście krakowskich konferencji jest częścią tej samej opowieści. Opowieści o nauce, współpracy i odpowiedzialności. A przede wszystkim – o nadziei, którą postęp medycyny może dawać człowiekowi.

prof. dr hab. n. med. Artur Jurczyszyn
Kierownik Ośrodka Leczenia Dyskrazji Plazmocytowych
Katedra Hematologii, Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum
Prezes Fundacji Centrum Leczenia Szpiczaka w Krakowie